Een (bijna) herstelde biotoop voor vleermuizen

Fort Steendorp is één van de favoriete overwinteringsplaatsen van vleermuizen in West-Europa. Binnenkort ronden we er de instandhoudingswerken af, met mooie resultaten voor zowel fort als vleermuizen.

Onlangs vond de Europese nacht van de vleermuis plaats. Het hele weekend stond in het teken van vleermuizen. Ook hier weten we sinds de instandhoudingswerken aan Fort Steendorp wat het betekent om te werken rond het thema van de vleermuis en zijn bescherming.  Normaal streven we naar een project à la tête du monument, hier werd het een modelproject à la tête du client, namelijk de vleermuis. Het project maakt deel uit van de zoektocht naar een optimale afstemming van de doelstellingen van onroerend erfgoed met natuur en toegankelijkheid. De werken gebeuren in opdracht van het Agentschap voor Natuur en Bos, eigenaar van het fort, en worden gesubsidieerd door het Life-project BatAction.

À la tête du…vleermuis

Het fort werd in de loop der jaren zwaar beschadigd. Het werd gebouwd op het einde van de 19^de eeuw als deel van de Antwerpse fortengordel. In de Eerste Wereldoorlog werd het reduit bij de aftocht van het Belgische leger door het garnizoen opgeblazen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het door de Duitse bezetter gebruikt als munitieopslagplaats. Bij de aftocht in 1944 blies deze de resterende munitie op en raakte het fort voor de tweede maal zwaar beschadigd. Na de tweede wereldoorlog verloor het fort grotendeels zijn militaire functie en werd het gebruikt als een militair oefenterrein. De vegetatie ontwikkelde zich spontaan en het oorspronkelijk onbegroeide fort raakte bedekt met bos. Deze boomgroei leidde tot verschillende scheuren in het metselwerk met gevolgen voor de stabiliteit van bepaalde delen van het complex. Om de veiligheid van het bezoekersparcours te garanderen en het toegankelijker te maken, waren er dringend instandhoudingswerken nodig.  Maar het was ook noodzakelijk voor de bescherming van de vleermuizen. Instortingen wijzigen namelijk het vochtige microklimaat in de door de vleermuizen gebruikte gangen waardoor volledige verblijfplaatsen verwoest konden worden. Alle ingrepen aan het fort dienden dus nauwgezet afgewogen te worden zodat er geen risico gelopen werd dat de vleermuizen zouden ‘verhuizen’. Er werd dan ook gekozen om de ruïne in stand te houden, eerder dan te restaureren in zijn oorspronkelijke staat.

De voorbije zomermaanden werd in Fort Steendorp hard gewerkt om de werken aan het bezoekersparcours rond te krijgen vooraleer de verwachte vleermuizen opnieuw hun intrede doen. En nu maar hopen dat die intrede ook dit jaar massaal is!

De instandhoudingswerken in beeld

Foto 1:

Na de demontage van de smeedijzeren borstwering werden de dekstenen van de inkombrug vervangen (links)  of plaatselijk hersteld met minerale mortel (rechts).

Foto 2 en 3:

De gevels werden waar nodig opnieuw gevoegd, na herstel van het metselwerk. Ontbrekende dekstenen werden aangevuld, en de betonnen goot die het water van de aarden bedekking van de gewelven afvoert, plaatselijk hersteld.

Foto 4:

Door de explosies in het reduit zijn verschillende muren vernietigd, met instortingsgevaar tot gevolg. Stalen steunconstructies consolideren de gewelven en suggereren de oorspronkelijke deuropeningen.

Foto 5: 

Een gedeelte van het reduit staat permanent onder water. Twee lokalen in de escarpgalerij zijn voorzien van vloerroosters, om de bezoekers toe te laten het circuit te volgen tot aan de deur die is uitgerust met een elektronische vleermuisteller, zonder natte voeten te krijgen

Foto 6:

Doordat het oorspronkelijke drainagesysteem door de vele instortingen en het deels opvullen van de ringgracht niet meer functioneert, is in sommige lokalen de bakstenen vloer naar omhoog gekomen en opengebarsten. Om bijkomende beschadiging door betreden te beletten, is in het lokaal aan de haha een balustrade aangebracht, opgehangen aan het gewelf.