Europese ontwikkelingen in de archeologische erfgoedzorg
Tijdens enkele zonnige late zomerdagen reflecteren een 700-tal archeologen uit alle Europese landen hier in Oslo over de kwesties die hen bezighouden. Het congres van de European Association of Archaeologists (EAA) biedt het jaarlijkse forum om nieuwe inzichten uit het onderzoek en actuele ontwikkelingen in de archeologische erfgoedzorg uit te wisselen, met ruimte voor open en geanimeerd debat.
Tijdens een smaakvolle openingsceremonie in de aula van de universiteit van Oslo, tussen overweldigende en inspirerende fresco’s van Edvard Munch, riep een dynamische Noorse minister van erfgoed ons op om verhalen te vertellen (tell the stories!) over hoe mensen vroeger woonden, werkten en aten, hoe ze (samen)leefden en de wereld zagen en hoe ze dat deden in een steeds veranderende (natuurlijke) omgeving. De eerste menselijke bewoning van Scandinavië kan niet los worden gezien van migrerende rendieren. Volgens de minister moeten natuur en cultuur de handen daarom in elkaar slaan.
Prof. Kristian Kristiansen demonstreerde in zijn boeiende openingslezing hoe de Scandinavische landen op vele vlakken pioniers waren in de ontwikkeling van de (West)Europese archeologie. In de 19de eeuw waren ze voorlopers in het oprichten van archeologische musea met een wetenschappelijke opdracht en ontwikkelden ze de archeologische periodisering (Thomsen), typologie (Montelius) en stratigrafie (Worsaae). In de vroege 20ste eeuw lagen ze met baanbrekend werk in het stuifmeelonderzoek (Iversen) mee aan de basis van de ecologische archeologie.
Ook op het vlak van inventarisatie en beheer van archeologisch erfgoed waren ze koplopers. Al rond 1900 werd werk gemaakt van een systematische verkenning en registratie (mét foto’s!) van archeologische zones. Sinds de jaren ‘1940 is preventieve archeologie in het kader van ruimtelijke ontwikkelingen er vanzelfsprekend. Al in 1962 werd dit in Noorwegen in een nationale wet gegoten, die later één van de inspiratiebronnen zou worden voor het Europese verdrag van Valletta. Noorse projectontwikkelaars betalen dus al ruim een halve eeuw voor archeologisch onderzoek. Onder invloed van de alsmaar groeiende economie als gevolg van de lucratieve olie- en gaswinning, zijn die investeringsprojecten voortdurend toegenomen, en samen daarmee dus ook de archeologische tewerkstelling. De opgravingen worden hier uitgevoerd door de vijf universiteiten en één onderzoeksinstelling, gestuurd vanuit onderzoeksvragen en met een degelijke output. Ook naar ontsluiting van de onderzoeksresultaten gaat steeds de nodige aandacht.
Helaas loopt het niet overal in Europa zo voortvarend, wel integendeel. Onder invloed van de economische crisis zijn investeringen meestal teruggelopen, wat in vele landen direct heeft geleid tot een ernstige daling van archeologische projecten en tewerkstelling. Waar in een land als Ierland in 2007 nog 1700 professionele archeologen aan de slag waren, zijn het er vandaag nog nauwelijks 400. Ook landen als Spanje of Engeland zijn ernstig getroffen. Dat bleek allemaal tijdens onze sessie over ‘The archeological profession’, waar we vanuit Onroerend Erfgoed aan deelnemen, samen met de andere partners van het Europese ACE-project (Archaeology in Contemporary Europe).
Omdat we in Vlaanderen het Malta-principe dat de verstoorder betaalt nog maar vrij recent systematischer zijn gaan toepassen, heeft die negatieve trend in de archeologische tewerkstelling zich hier niet voorgedaan. Sinds 2006-2007 is er in het Vlaamse gewest integendeel een opmerkelijke aangroei van de tewerkstelling, nagenoeg uitsluitend binnen private bedrijven. Waar het aanvankelijk nog om korte, tijdelijke contracten ging, slagen de meeste Vlaamse archeologen er vandaag in aan de slag te blijven. Ook de Nederlandse arbeidsmarkt, die de sterke groei in de archeologie al kende in de jaren ‘1990, blijkt minder getroffen door de crisis. Daar heeft het mogelijk te maken met het feit dat de archeologische sector diversifieert en een brede waaier aan diensten aanbiedt, met een groeiende focus op consultancy en publieke ontsluiting. In Duitsland is het plaatje divers. Bovenop de projecten die door de ontwikkelaars worden gefinancierd, spendeert de Deutsche Forschungsgemeinschaft (zowat het Duitse FWO) er jaarlijks wel 60 miljoen euro aan archeologisch onderzoek in functie van wetenschappelijke output.
Eén gemeenschappelijke noodkreet die hier in Oslo bij alle deelnemers te horen viel, was net die immense behoefte aan wetenschappelijke uitwerking en publicatie. De toename aan archeologische terreinprojecten sinds de implementatie van het verdrag van Valletta, heeft in vele landen voor een exponentiële groei aan opgegraven archeologische ensembles gezorgd, met stapels basisrapporten. De verwerking tot wetenschappelijke publicaties en nieuwe kennis is echter ver achterop gebleven. Het kernprobleem is dat ontwikkelaars dit als een publieke opdracht beschouwen en er zich niet verantwoordelijk voor achten. De meeste overheden hebben deze opdracht echter niet opgenomen. Nochtans legt het verdrag van Valletta, dat door diezelfde overheden onderschreven werd, uitdrukkelijk de nadruk op het wetenschappelijk karakter van de archeologie en vormt dit het sluitstuk en uiteindelijk de graadmeter van een succesvolle toepassing van de conventie.
Een verdere beperking tot ‘archeografie’ (het louter beschrijvende) dreigt op termijn de doodsteek te worden voor deze conventie. Archeologie impliceert immers ook interpreteren, verklaren, begrijpen. Pas dan ontstaan nieuwe inzichten en boeiende verhalen, die met een gepaste vertaling door de gemeenschap kunnen worden opgepikt, beleefd, en gekoesterd. Vroeg of laat vraagt de betalende samenleving waar we daar mee blijven.
