Kwaliteitsbewaking in de archeologische erfgoedzorg: een internationaal perspectief
Hoe kunnen we de kwaliteit in het onderzoek en het beheer van het archeologisch erfgoed stimuleren en verbeteren? Een ambitieuze vraag die mijn collega’s niet onberoerd laat, al zeker niet op de jaarlijkse bijeenkomst van de Europese Associatie van Archeologen.
Dit jaar is die EAA met bijna 1000 deelnemers uit 40 landen hier in Den Haag neergestreken, een prachtige internationale stad, waar ook hard wordt gewerkt aan vrede en gerechtigheid in de wereld. Een ideale plek om weer bij te praten met collega’s en te horen hoe het er elders in Europa aan toe gaat en wat we daar van kunnen leren.
Eén zaak is meteen duidelijk: onder invloed van de Malta-conventie vinden de meeste Europese landen het intussen evident dat de (terrein)archeologie wordt gefinancierd door de verstoorder. Developer-funded archaeology dus. Voor landen zoals ons gastland is het intussen een lange traditie en raakte het principe ook bij projectontwikkelaars helemaal ingeburgerd. Op 20 jaar tijd groeide het aantal jobs in de archeologie er van een honderdtal tot meer dan 1000. Terwijl we in Vlaanderen nog werken aan een volledige implementatie van ‘Malta’, zal het Nederlandse parlement in 2011 al een eerste grondige evaluatie van de effecten onder de loep nemen.
Eén van de problemen van het ‘verstoorder betaalt’ principe, zo is nu al duidelijk, is dat deze financiers van het archeologisch terreinonderzoek niet noodzakelijk rechtstreeks baat hebben bij de kwaliteit van het eindproduct: een zorgvuldige bewaring van het erfgoed en een toename aan inzicht in ons verleden. Dat zijn namelijk kwesties van algemeen belang. Elke Nederlandse koopman kan je vertellen dat in zo’n onvolkomen markt de verhouding tussen prijs en kwaliteit niet optimaal wordt bewaakt.
Vanmorgen had ik de eer om samen met een Nederlands archeologie-inspecteur, dr. Monique van den Dries, een sessie voor te zitten over dit thema. Collega’s uit Polen, Albanië, het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen, Vlaanderen en Nederland bespraken er instrumenten die ze ontwikkelen en gebruiken om de kwaliteitszorg in de archeologie te ondersteunen. Vanuit Vlaanderen stelde Marleen Martens er onze onderzoeksbalans voor, een instrument dat, zo bleek uit de talrijke vragen achteraf, op heel wat internationale belangstelling kan rekenen. Andere collega’s legden ondermeer de nadruk op instrumenten voor systematische ontsluiting van data, levenslange bijscholing (via e-learning), kwaliteitsstandaarden of certificering.
Niet alle pogingen leiden tot succes. Een grote moeilijkheid blijft de afdwingbaarheid van de instrumenten. Die wordt al in vraag gesteld bij de kwaliteitscontrole van procedures en processen (“onderzoek moet voldoende vrij kunnen zijn”). Veel moeilijker wordt het nog wanneer competenties van de uitvoerders aan de orde zijn. Zeker wanneer ‘broodroof’ in zicht komt, zoals bij het bijhouden van een beroepsregister of het certificeren van bedrijven, is de weerstand groot. Zeer begrijpelijk wel, maar diezelfde koopman zal je er op wijzen dat het integer omgaan met je eigen beperkingen enkel voor de besten is weggelegd. Op de markt komt het er vooral op aan je zwaktes te camoufleren en je sterktes op te pimpen.
Opvallend is ook dat kwaliteitsbewaking op dit moment in hoge mate een nationale of regionale kwestie schijnt te zijn. Zeker in kleine landen wordt de onpartijdigheid of de competentie (en dus de autoriteit) van de controlerende instantie dan al snel in vraag gesteld. Vanuit mijn academische achtergrond heb ik het altijd vanzelfsprekend gevonden dat kwaliteitsbewaking van het onderzoek (door peer review) of het onderwijs (door visitaties) internationaal wordt georganiseerd. Die piste moet misschien ook voor onze sector nog eens worden bekeken. Een internationaal hof voor archeologische kwaliteitsbewaking in Den Haag?
